Krzywe zwierciadło. "Ości" Ignacego Karpowicza

Kiedyś tam ktoś tam, jakiś tam Stendhal, roił coś na temat tego, że literatura jest jak zwierciadło, że musi trzymać się rzeczywistości, że rzeczywistością żyje i jest od niej uzależniona jak Jaś od Małgosi. Ale to było dawno i nieprawda. Dzisiaj jesteśmy o wiele mądrzejsi. Któż by odważył się dzisiaj uparcie obstawać przy oczywistej iluzji, którą kiedyś nazywano szumnie opisywaniem świata, czy zwyczajniej, mówieniem o rzeczywistości. Świat nam się wymknął. De Saussure, Derrida i jeszcze kilku innych (uwielbianych przez przez pierwsze roczniki studiów humanistycznych) Francuzów wytrąciło nam świat z rąk, tym samym usuwając nam go sprzed oczu. Pozwalając na to wymieniliśmy sobie wiele głębi, przestrzeni, szerokości, głębokości i wysokości na jedną głębie, głębie egzystencjalizmu. Chcąc pozbyć się nadętego patosu, idiotycznej wzniosłości, zamieniliśmy uniwersum na ciasną piaskownicę, w której zasiedliśmy średnio wygodnie na kupie piasku, i jakbyśmy nie kombinowali, ciągle nie potrafimy upakować do tej małej przestrzeni naszych zbyt długich kończyn i rozdętych głów. (Z pewnością można było zignorować francuskie rewelacje za przykładem nauk przyrodniczych, ale humaniści zbyt wrażliwi są, każdym Innym się zajmą, nad każdym pochylą, na każdy odgłos ludzkiego istnienia gotowi zareagować i się przejąć).

Do powyższych utyskiwań doprowadził mnie Karpowicz, Ignacy dla jasności. I jego ości, pardon, "Ości". Zagmatwane losy kilku równie jak ich historie zagmatwanych postaci poskładał bardzo elegancko, przynajmniej nie przypominam sobie, by którykolwiek z bohaterów Karpowicza się Karpowiczowi wymknął i odbiegł od dość wyraźnego schematu. Pisarz krótko trzymający swoje stworzenia. Ale od początku...

Jest Krzyś, a z Krzysiem Andrzej. Andrzej podziwia powłokę fizyczną Norberta, który sypia z Ninel, ale swego czasu był podopiecznym Krzysia. Ninel ma kompletnie niewinny i przelotny flirt z Szymonem, oddanym mężem Mai, która wpada na Franka, syna Ninel i Franek jest pod wrażeniem. W tym czasie akurat Szymon zakochuje się w Juli, a Norber odwozi do nocnego klubu Kuana vel Maksa vel Kim Lee na występy draq queen. Ot, zwykła polska historia z Azją, to jest Kuanem vel Maksem vel Kim Lee, w tle (nie wiem, czy zgodnie z polską tradycją występowania elementów azjatyckich w rodzimej literaturze miał on ryby na piersiach wykłute, niestety na temat klaty Kuana czy też biustu Kim Lee za wiele się nie mówi). Żyją sobie oni wszyscy zgodnie i coraz ciaśniej i ciaśniej, że jak wychodzą do miasta, to wpadają na siebie tak przypadkowo, może nie momentalnie, ale jakoś nadnaturalnie jednocześnie hiperrealnie, reagując na siebie najczęściej organalnie, co w praktyce oznacza bardzo głębokie zmiany w życiu wewnętrznym objawiające się nadprodukcją określonych hormonów oraz odpływaniem krwi z i przypływaniem krwi do określonych organów. I właściwie z powyższego składa się cała historia. Ale, ale, żeby nie było zbyt rubasznie i powierzchownie i tak bardzo materialnie, natknąć się można na rozważania duchowe wykwitające subtelnie, nienachalnie z meandrów życia psychicznego splecionego umiejętnie z życie biologicznym. Z tego bowiem połączenia wynikają same problemy zasługujące na uchwycenie i nadanie im literackiego kształtu: primo - męskość w świecie rozmytych tożsamości seksualnych, płciowych, społecznych; secundo - i co na to dzieci? tertio - "Kochanie, zaprosimy dzisiaj kogoś na noc, by scementować nasz związek"? I żeby wszystko było jasne, żeby autor był pewny, że czytelnik zrozumiał, że to nie chichy, psoty, żarty i figle, tylko życie, człowieku, życie jak w mordę strzelił, jeden z bohaterów umiera. Umiera mając serce młode i kochające wszystkich pięknych chłopców, ale umysł trzeźwy i gotowy bohatersko zmierzyć się z przeznaczeniem, chociaż, jak na współczesnego mężczyznę przystało, nie ukrywa przed swoją pozbawioną złudzeń jaźnią, że ciężki jest los człowieczy.

I teraz uwaga! Wzięłaś panienko/wziąłeś chłopcze książkę Ignacego Karpowicza do ręki, odwracasz i czytasz opinię Macieja Stuhra: "Jeżeli jedziecie Państwo autobusem lub pociągiem i widzicie przed sobą kogoś, kto czyta właśnie OŚCI, to jest więcej niż pewne, że ma na twarzy wymalowany wspaniały, szczery i piękny uśmiech! (...)". A potem czytasz dzieło. I śmiejesz się i ze śmiechu płaczesz albo nie śmiejesz się, choć zbiera ci się na płacz, bo wywaliłaś/wywaliłeś 36,90 na książczynę i zgodnie ze statystykami więcej już tego w tym roku nie zrobisz, a okazało się, że pani za rogiem na stoliczku ma takie same po 8,50.

No dobra, delikatniej. Lektura "Ości" jest trochę jak odpalanie leciwego silnika w siarczysty mróz: na początku charczenie i stękanie ma przewagę nad płynnym i ciągłym rzężeniem, a potem trochę więcej płynności i trochę mniej krztuszenia się, że nawet można pomyśleć, że silnik po kapitalnym remoncie jest, słowem: narracja rozkręca się.
Żeby nie było, że gołosłownie, taki zapierający dech w piersiach fragmencik z początkowych partii, który przytaczam jako przykład charczenia i stękania, chociaż bardziej stękania:

" - Nie jestem pruderyjna - stwierdziła Ninel - ale wydaje mi się, że to dziecko ma wszystkie zęby.
Bardzo go rozbawiło domniemanie o ilości zębów.
 - Tak - zgodził się.
 - Nie wiem - kontynuowała - czy to normalne w tym wieku.
 - Myśli pani, ze jest upośledzone?
 - Nie zdziwiłabym się. W końcu to dziecko.
Przegadali prawie całe przyjęcie" (I. Karpowicz, Ości, Kraków 2013, s. 28-29)

Albo takie oto ładne spostrzeżenie na temat stanu emocjonalnego jednego z bohaterów: "Obok złości truchtało przerażenie (..)" (tamże, s. 102)

Przyznaję, w dalszej części jest trochę inaczej, bardziej wielowątkowo, na głębszym oddechu. Wszystko jednak zbudowane jest z nowoczesnych stereotypów na temat feminizmu, gejów, problemów rodzinnych, katolicyzmu, demokracji liberalnej itp. itd. Mdło. Nijako. Sprawnie, acz cwaniakowato. Pusto.
Mierna literatura na temat miernej rzeczywistości - realizm w wydaniu postmoderne?

Ale cytaty w dziele, mili Państwo, przednie, pierwsza klasa! Jakby ktoś nie czytał jeszcze Kawafisa albo Baumana, to polecam...

Lubię tego chłopca

Bardzo podoba mi się zdjęcie Gombrowicza na okładce "Kronosu". To na drugim planie, młodzieńcze. Gombrowicz-mężczyzna, Gombrowicz starzejący się nie robi już na mnie takiego wrażenia. W zasadzie żadnego. Jest mi obojętny. Lubię chłopca. I zdaję sobie sprawę, że to właśnie Gombrowicz- mężczyzna ukształtował we mnie taki stosunek do tych obu Gombrowiczów. 

Otwieram "Kronos" łapczywie, niecierpliwie przewracam kartki, chociaż trudno mi się do tego przyznać. Brak mi umiejętności odpowiedniego obchodzenia się z geniuszami, z którymi się nie zgadzam. Ale po kolei. Od pierwszej strony. Nie chcę niczego pominąć z tego, co najpewniej w szybkim tempie doprowadzi mnie do irytacji. Przypominam sobie ostatnią lekturę "Dziennika". Koleje Śląskie. Pociąg złożony jedynie z dwu wagonów i mrowie ludzi. Rowery. Wsiadam w Katowicach. Tłum i jedno z kół dociskają mnie do drzwi. Luźniej robi się dopiero za Dąbrową Górniczą. Mogę usiąść na rokładanym siedzeniu. Wokół pomruki niezadowolenia. Konduktor nie ma odwagi żądać okazania biletów. Na dodatek zaczyna padać. Na kolejnych stacjach wsiadają nowi pasażerowie wnosząc ze sobą wilgoć i chłód. Wyciągam "Dziennik": literatura powinna... literatrua nie powinna.... należało czynić to, a zaniechać tamtego... by coś z tego było, musi ulec przenicowaniu... dlaczego tak pisano?... dlaczego pisano inaczej?.... literatura polska, żeby być polska, powinna być niepolska.... nie wolno nam łasić się do Europy, żeby dogonić Europę.... nie che być pisarzem polskim.... jestem pisarzem polskim.... Polska mnie nie zauważa.... nie chcę, żeby w Polsce traktowano mnie protekcjonalnie i z litością, chcę podziwu świata, Europy.... róbcie tak, nie róbcie inaczej.... jak można było tak zaprzepaścić szansę, nie rozwinąć talentu, pozwolić na skundlenie najbardziej obiecujących elementów naszej kultury.... Robi mi się niedobrze. Niedobrze! Nie pamiętam innego dziennika, w którym byłoby tyle definicji, diagnoz stawianych wraz z natychmiastowo wypisywanymi receptami nie do odrzucenia. Jakie niedookreślenie? Jaka niedojrzałość? Jakie niedo-?! Toż to mężczyna nie chłopiec! Ale mówi, że chłopiec. Chłopięce miny, chłopięca bezczelność, chłopięce popisy. Chłopiec. Doprowadza mnie do mdłości, ale jego retoryka jest skuteczna. Patrzę na okładkę "Kronosu" i widzę tylko chłopca. Chociaż wiem, że to bardziej złudzenie niż rzeczywistość.

A zatem: otwieram "Kronos". Z wysiłkiem zatrzymuję się przy wstępie Rity Gombrowicz. Czytam z pewnym zainteresowaniem. Po kilku stronach taki fragment:

"Na początku marca 2004 udałam się do Krakowa na uroczystości związane ze stuleciem urodzin Gombrowicza, zorganizowane przez Wydawnictwo Literackie i Uniwersytet Jagielloński. Były to spotkania, jakich by sobie on sam życzył: humor, fantazja, powaga i lekkość zarazem. Właśnie wtedy wiatr historii wiał nad Polską wchodzącą do Europy. Polska młodzież, która tak ciepło go uczciła, jego - Europejczyka, tworzyła nowe pokolenie Polski nie tylko wolnej i europejskiej. Pomyślałam, że miejsce rękopisu jest w Polsce, tak jak serca Chopina. To był jego kraj, nade wszystko zaś jego język, w którym stworzył swoje dzieło" (Rita Gombrowicz, "Na wypadek pożaru", w: Witold Gombrowicz, "Kronos", Wydawnictwo Literackie 2013, s. 14).

"Pomyślałam, że miejsce rękopisu jest w Polsce, tak jak serca Chopina".... jak miejsce prochów Słowackiego jest na Wawelu, tomów Sienkiewicza w każdym polskim domu, a Inwokacji w pamięci każdego Polaka... "Co jest?! - pomyślałam - miałby Gombrowicz zostać upupiony przez najbliższych?" Gdy tylko zdałam sobie sprawę, czym się oburzam, oburzenie zmieniło się w rozbawienie, które z kolei przeszło w zdziwienie nad własną naiwnością. Ot, nakład mi Gombrowicz do głowy, że daleki jest od pożądania narodowego uwielbienia. Ściśle: "narodowego", bo uwielbienia ze strony polskich czytelników nigdy się przecież nie wyrzekał, co więcej pragnął go mocno.

Jeszcze jedna, Gombrowiczowa sztuczka.