[Rozpoznanie]

dzień był gorący
cieniem słońce zagrało
pękła śliwka w ukrytym ogrodzie

nieznaną drogę
rozciął znany lęk

pierwsza twarz druga trzecia
twoja

dużo słów mało odpowiedzi
osaczyły mnie głosy:

naginali krtanie
rozstawiali ramiona
wydymali wargi

duszno

blisko grzmotu
i błysku

za twoją dłonią
przyszła bryza

przyjmiesz cokolwiek przyjdzie
to ja


[wrzesień 2010]

żeby dojść gdzie indziej, trzeba iść uparcie w tym samym kierunku?

Półtora tygodnia temu takie doświadczenie: Idziemy sobie, ja i mój siostrzeniec, zdecydowanie i zawzięcie, bo deszcz zacina. Idziemy na poszukiwanie podręczników. Ktokolwiek ich szukał, wie, że sprawa nie jest łatwa. Otóż wchodzimy do księgarni. Trochę ludzi przy kasie. Mam siostrzeńca na oku, żeby chłopięcia nie zgubić. Martwię się, że jak wpadnie między uginające się pod ciężarem gimnazjalnej wiedzy regały, to długo go nie znajdę. Dochodzimy do działu: podręczniki szkolne. Okazuje się, że regały są tylko dwa i zawierają wszystką wiedzę od przedszkola po egzamin maturalny. Dwa regały! Robi mi się słabo. Zabieramy się za szukanie tego, po cośmy przyszli. Młody wyciąga jakąś książczynę. Śliskie to i chude, że nie wiadomo, jak złapać. Odwracam książkę z przekonaniem, że to najpewniej zeszyt ćwiczeń albo inna uzupełnianka. Jednak nie, podręcznik do historii. Wszystkiego razem sto stron, na każdej obowiązkowo obrazeczek. Patrzę w oczy gimnazjalisty - "A co będziecie robić w październiku?" - gimnazjalista wzrusza ramionami i dokłada kilka innych podręczników o zbliżonej objętości.

Braki w wykształceniu poprawiamy uszczuplaniem zakresu przekazywanego materiału; problem z wczesną inicjacją seksualną załatwiamy doprowadzając do obniżenia wieku, w którym serwuje się wychowankom edukację seksualną; kłopoty z demokracja liberalną rozwiązujemy pod sztandarami walki o rozszerzanie się demokracji liberalnej... i dziwimy się że jest coraz gorzej... a  potem znowu intensyfikujemy działania w tym samym kierunku...

Gdy jest upalnie, chodzę nad rzekę

tekst na razie znika, by pojawić się - być może - w innej przestrzeni

jak zaczynać, to od diagnoz

Wczoraj ruszył serwis Klubu Jagiellońskiego jagiellonski24pl. I na dzień dobry tekst redaktora naczelnego Krzysztofa Mazura Zmieńmy zasady gry, a w nim między innymi lista przyczyn tłumaczących, dlaczego jego pokolenie i moje pokolenie mają gorzej, trudniej niż poprzednie. Większość uwag można sprowadzić do stwierdzenia, że nie załapaliśmy się na nowe rozdanie po transformacji ustrojowej, a to z tej prostej przyczyny, że jesteśmy za młodzi. Mazur zdaje się twierdzić, że gdy zaczęliśmy cokolwiek rozumieć, nie było się już nad czym zastanawiać. Pozornie, oczywiście tylko pozornie, bo w dalszej części tekstu autor argumentuje  bardzo rozsądnie, wykazując, jak wiele sfer wymaga rzeczywistych zmian. Mam tylko jedno zastrzeżenie.

Otóż, zgodnie z obrazem zarysowanym w tekście dzisiejsi trzydziestolatkowie (i rocznikowe okolice) zrezygnowali z udziału w życiu publicznym - z wielu skrupulatnie wyliczonych powodów - i poszli w siebie, w swoje życie prywatne, tak zwyczajnie resztę świata mając w głębokim poważaniu. Z takiego opisu sytuacji logicznie wynika, że sfera publiczna dla młodych to prawdziwa terra incognita, rejon (pardon) dziewiczy. Nic tylko brać się za pracę u podstaw, uświadamiać i przekonywać do wzięcia odpowiedzialności za tak zwane dobro wspólne. Mam wrażenie, że sprawy mają się nieco inaczej.

Niezaangażowanie w sferę publiczną nie wynika w wielu przypadkach ze zwykłego marazmu, odporności na ideały mające za przedmiot wspólnotę, cnoty obywatelskie/republikańskie czy co tam jeszcze. Często jest to właśnie wynik określonej ideologii, a nie jej braku. Jeden ze współtwórców popularnego obecnie kulturalnego trendu, Rochard Rorty, dążył otwarcie do przeobrażenia publicznej debaty w niezobowiązujące dzielenie się upodobaniami. Chodziło mu o przyjemność płynącą z zajmującej konwersacji, co z góry wykluczało na przykład radykalizację stanowisk i jasne określanie różnic pomiędzy rozmówcami. Doszliśmy do takiego momentu, w którym za cywilizowaną i kulturalną uznaje się często taką wymianę poglądów, na zakończenie której wszyscy pozostają przy swoich zdaniach. Rezultat jest prosty: "słowa, słowa, słowa". Żeby ożywić społeczną dyskusję, a co za tym idzie przygotować warunki dla powstawania nowatorskich, obywatelskich projektów, trzeba najpierw pokazać, że dyskusja, spieranie się, umiejętność obrony własnego zdania nie jest zbrodnią i że nie wszyscy uczestnicy dyskusji w równym stopniu mają rację, nie wszyscy są równie kompetentni.

To zadanie godne Heraklesa, ale wierzę, że do zrealizowania.

Cały tekst Krzysztofa Mazura tutaj:

http://jagiellonski24.pl/2013/08/20/zmienmy-zasady-gry/

    

Nagłe spostrzeżenie

mam jasne oczy
lekko za mgłą
mam silne ręce
trudno się czegoś trzymać

przyszły listy:
gorące litery
składają się niezgrabnie

jestem strzeżona

mam dobrych przyjaciół
jakby za szkłem
mam dobre pragnienia
jakby nie moje

pada śnieg:
lodowata woda
chłodzi rozpalone czoło

szczęście - jakby nie tu

03.12.2010

Krzywe zwierciadło. "Ości" Ignacego Karpowicza

Kiedyś tam ktoś tam, jakiś tam Stendhal, roił coś na temat tego, że literatura jest jak zwierciadło, że musi trzymać się rzeczywistości, że rzeczywistością żyje i jest od niej uzależniona jak Jaś od Małgosi. Ale to było dawno i nieprawda. Dzisiaj jesteśmy o wiele mądrzejsi. Któż by odważył się dzisiaj uparcie obstawać przy oczywistej iluzji, którą kiedyś nazywano szumnie opisywaniem świata, czy zwyczajniej, mówieniem o rzeczywistości. Świat nam się wymknął. De Saussure, Derrida i jeszcze kilku innych (uwielbianych przez przez pierwsze roczniki studiów humanistycznych) Francuzów wytrąciło nam świat z rąk, tym samym usuwając nam go sprzed oczu. Pozwalając na to wymieniliśmy sobie wiele głębi, przestrzeni, szerokości, głębokości i wysokości na jedną głębie, głębie egzystencjalizmu. Chcąc pozbyć się nadętego patosu, idiotycznej wzniosłości, zamieniliśmy uniwersum na ciasną piaskownicę, w której zasiedliśmy średnio wygodnie na kupie piasku, i jakbyśmy nie kombinowali, ciągle nie potrafimy upakować do tej małej przestrzeni naszych zbyt długich kończyn i rozdętych głów. (Z pewnością można było zignorować francuskie rewelacje za przykładem nauk przyrodniczych, ale humaniści zbyt wrażliwi są, każdym Innym się zajmą, nad każdym pochylą, na każdy odgłos ludzkiego istnienia gotowi zareagować i się przejąć).

Do powyższych utyskiwań doprowadził mnie Karpowicz, Ignacy dla jasności. I jego ości, pardon, "Ości". Zagmatwane losy kilku równie jak ich historie zagmatwanych postaci poskładał bardzo elegancko, przynajmniej nie przypominam sobie, by którykolwiek z bohaterów Karpowicza się Karpowiczowi wymknął i odbiegł od dość wyraźnego schematu. Pisarz krótko trzymający swoje stworzenia. Ale od początku...

Jest Krzyś, a z Krzysiem Andrzej. Andrzej podziwia powłokę fizyczną Norberta, który sypia z Ninel, ale swego czasu był podopiecznym Krzysia. Ninel ma kompletnie niewinny i przelotny flirt z Szymonem, oddanym mężem Mai, która wpada na Franka, syna Ninel i Franek jest pod wrażeniem. W tym czasie akurat Szymon zakochuje się w Juli, a Norber odwozi do nocnego klubu Kuana vel Maksa vel Kim Lee na występy draq queen. Ot, zwykła polska historia z Azją, to jest Kuanem vel Maksem vel Kim Lee, w tle (nie wiem, czy zgodnie z polską tradycją występowania elementów azjatyckich w rodzimej literaturze miał on ryby na piersiach wykłute, niestety na temat klaty Kuana czy też biustu Kim Lee za wiele się nie mówi). Żyją sobie oni wszyscy zgodnie i coraz ciaśniej i ciaśniej, że jak wychodzą do miasta, to wpadają na siebie tak przypadkowo, może nie momentalnie, ale jakoś nadnaturalnie jednocześnie hiperrealnie, reagując na siebie najczęściej organalnie, co w praktyce oznacza bardzo głębokie zmiany w życiu wewnętrznym objawiające się nadprodukcją określonych hormonów oraz odpływaniem krwi z i przypływaniem krwi do określonych organów. I właściwie z powyższego składa się cała historia. Ale, ale, żeby nie było zbyt rubasznie i powierzchownie i tak bardzo materialnie, natknąć się można na rozważania duchowe wykwitające subtelnie, nienachalnie z meandrów życia psychicznego splecionego umiejętnie z życie biologicznym. Z tego bowiem połączenia wynikają same problemy zasługujące na uchwycenie i nadanie im literackiego kształtu: primo - męskość w świecie rozmytych tożsamości seksualnych, płciowych, społecznych; secundo - i co na to dzieci? tertio - "Kochanie, zaprosimy dzisiaj kogoś na noc, by scementować nasz związek"? I żeby wszystko było jasne, żeby autor był pewny, że czytelnik zrozumiał, że to nie chichy, psoty, żarty i figle, tylko życie, człowieku, życie jak w mordę strzelił, jeden z bohaterów umiera. Umiera mając serce młode i kochające wszystkich pięknych chłopców, ale umysł trzeźwy i gotowy bohatersko zmierzyć się z przeznaczeniem, chociaż, jak na współczesnego mężczyznę przystało, nie ukrywa przed swoją pozbawioną złudzeń jaźnią, że ciężki jest los człowieczy.

I teraz uwaga! Wzięłaś panienko/wziąłeś chłopcze książkę Ignacego Karpowicza do ręki, odwracasz i czytasz opinię Macieja Stuhra: "Jeżeli jedziecie Państwo autobusem lub pociągiem i widzicie przed sobą kogoś, kto czyta właśnie OŚCI, to jest więcej niż pewne, że ma na twarzy wymalowany wspaniały, szczery i piękny uśmiech! (...)". A potem czytasz dzieło. I śmiejesz się i ze śmiechu płaczesz albo nie śmiejesz się, choć zbiera ci się na płacz, bo wywaliłaś/wywaliłeś 36,90 na książczynę i zgodnie ze statystykami więcej już tego w tym roku nie zrobisz, a okazało się, że pani za rogiem na stoliczku ma takie same po 8,50.

No dobra, delikatniej. Lektura "Ości" jest trochę jak odpalanie leciwego silnika w siarczysty mróz: na początku charczenie i stękanie ma przewagę nad płynnym i ciągłym rzężeniem, a potem trochę więcej płynności i trochę mniej krztuszenia się, że nawet można pomyśleć, że silnik po kapitalnym remoncie jest, słowem: narracja rozkręca się.
Żeby nie było, że gołosłownie, taki zapierający dech w piersiach fragmencik z początkowych partii, który przytaczam jako przykład charczenia i stękania, chociaż bardziej stękania:

" - Nie jestem pruderyjna - stwierdziła Ninel - ale wydaje mi się, że to dziecko ma wszystkie zęby.
Bardzo go rozbawiło domniemanie o ilości zębów.
 - Tak - zgodził się.
 - Nie wiem - kontynuowała - czy to normalne w tym wieku.
 - Myśli pani, ze jest upośledzone?
 - Nie zdziwiłabym się. W końcu to dziecko.
Przegadali prawie całe przyjęcie" (I. Karpowicz, Ości, Kraków 2013, s. 28-29)

Albo takie oto ładne spostrzeżenie na temat stanu emocjonalnego jednego z bohaterów: "Obok złości truchtało przerażenie (..)" (tamże, s. 102)

Przyznaję, w dalszej części jest trochę inaczej, bardziej wielowątkowo, na głębszym oddechu. Wszystko jednak zbudowane jest z nowoczesnych stereotypów na temat feminizmu, gejów, problemów rodzinnych, katolicyzmu, demokracji liberalnej itp. itd. Mdło. Nijako. Sprawnie, acz cwaniakowato. Pusto.
Mierna literatura na temat miernej rzeczywistości - realizm w wydaniu postmoderne?

Ale cytaty w dziele, mili Państwo, przednie, pierwsza klasa! Jakby ktoś nie czytał jeszcze Kawafisa albo Baumana, to polecam...

Lubię tego chłopca

Bardzo podoba mi się zdjęcie Gombrowicza na okładce "Kronosu". To na drugim planie, młodzieńcze. Gombrowicz-mężczyzna, Gombrowicz starzejący się nie robi już na mnie takiego wrażenia. W zasadzie żadnego. Jest mi obojętny. Lubię chłopca. I zdaję sobie sprawę, że to właśnie Gombrowicz- mężczyzna ukształtował we mnie taki stosunek do tych obu Gombrowiczów. 

Otwieram "Kronos" łapczywie, niecierpliwie przewracam kartki, chociaż trudno mi się do tego przyznać. Brak mi umiejętności odpowiedniego obchodzenia się z geniuszami, z którymi się nie zgadzam. Ale po kolei. Od pierwszej strony. Nie chcę niczego pominąć z tego, co najpewniej w szybkim tempie doprowadzi mnie do irytacji. Przypominam sobie ostatnią lekturę "Dziennika". Koleje Śląskie. Pociąg złożony jedynie z dwu wagonów i mrowie ludzi. Rowery. Wsiadam w Katowicach. Tłum i jedno z kół dociskają mnie do drzwi. Luźniej robi się dopiero za Dąbrową Górniczą. Mogę usiąść na rokładanym siedzeniu. Wokół pomruki niezadowolenia. Konduktor nie ma odwagi żądać okazania biletów. Na dodatek zaczyna padać. Na kolejnych stacjach wsiadają nowi pasażerowie wnosząc ze sobą wilgoć i chłód. Wyciągam "Dziennik": literatura powinna... literatrua nie powinna.... należało czynić to, a zaniechać tamtego... by coś z tego było, musi ulec przenicowaniu... dlaczego tak pisano?... dlaczego pisano inaczej?.... literatura polska, żeby być polska, powinna być niepolska.... nie wolno nam łasić się do Europy, żeby dogonić Europę.... nie che być pisarzem polskim.... jestem pisarzem polskim.... Polska mnie nie zauważa.... nie chcę, żeby w Polsce traktowano mnie protekcjonalnie i z litością, chcę podziwu świata, Europy.... róbcie tak, nie róbcie inaczej.... jak można było tak zaprzepaścić szansę, nie rozwinąć talentu, pozwolić na skundlenie najbardziej obiecujących elementów naszej kultury.... Robi mi się niedobrze. Niedobrze! Nie pamiętam innego dziennika, w którym byłoby tyle definicji, diagnoz stawianych wraz z natychmiastowo wypisywanymi receptami nie do odrzucenia. Jakie niedookreślenie? Jaka niedojrzałość? Jakie niedo-?! Toż to mężczyna nie chłopiec! Ale mówi, że chłopiec. Chłopięce miny, chłopięca bezczelność, chłopięce popisy. Chłopiec. Doprowadza mnie do mdłości, ale jego retoryka jest skuteczna. Patrzę na okładkę "Kronosu" i widzę tylko chłopca. Chociaż wiem, że to bardziej złudzenie niż rzeczywistość.

A zatem: otwieram "Kronos". Z wysiłkiem zatrzymuję się przy wstępie Rity Gombrowicz. Czytam z pewnym zainteresowaniem. Po kilku stronach taki fragment:

"Na początku marca 2004 udałam się do Krakowa na uroczystości związane ze stuleciem urodzin Gombrowicza, zorganizowane przez Wydawnictwo Literackie i Uniwersytet Jagielloński. Były to spotkania, jakich by sobie on sam życzył: humor, fantazja, powaga i lekkość zarazem. Właśnie wtedy wiatr historii wiał nad Polską wchodzącą do Europy. Polska młodzież, która tak ciepło go uczciła, jego - Europejczyka, tworzyła nowe pokolenie Polski nie tylko wolnej i europejskiej. Pomyślałam, że miejsce rękopisu jest w Polsce, tak jak serca Chopina. To był jego kraj, nade wszystko zaś jego język, w którym stworzył swoje dzieło" (Rita Gombrowicz, "Na wypadek pożaru", w: Witold Gombrowicz, "Kronos", Wydawnictwo Literackie 2013, s. 14).

"Pomyślałam, że miejsce rękopisu jest w Polsce, tak jak serca Chopina".... jak miejsce prochów Słowackiego jest na Wawelu, tomów Sienkiewicza w każdym polskim domu, a Inwokacji w pamięci każdego Polaka... "Co jest?! - pomyślałam - miałby Gombrowicz zostać upupiony przez najbliższych?" Gdy tylko zdałam sobie sprawę, czym się oburzam, oburzenie zmieniło się w rozbawienie, które z kolei przeszło w zdziwienie nad własną naiwnością. Ot, nakład mi Gombrowicz do głowy, że daleki jest od pożądania narodowego uwielbienia. Ściśle: "narodowego", bo uwielbienia ze strony polskich czytelników nigdy się przecież nie wyrzekał, co więcej pragnął go mocno.

Jeszcze jedna, Gombrowiczowa sztuczka.

jak pewna pani pouczyła Gombrowicza o istocie katolicyzmu

1953. Sobota. Gombro wybrał sobie weekend na poważne wpisy. Nie kpię. Wpis prawdziwie rozpalony i dobrze, bo o ważne rzeczy się rozchodzi. Najpierw cytat z listu pewnej Polki, którym Gombrowicz jest szczerze poruszony (podaję cytat z cytatu):

"Wierzyć można tylko, jeśli się chce wierzyć i jeśli się w sobie pielęgnuje wiarę, a kto wystawia umyślnie wiarę swoją na próbę, żeby sprawdzić, czy on aby tę próbę wytrzyma, ten już nie wierzy w wiarę. Tak jest, że nie tylko trzeba wierzyć. Trzeba wierzyć, że trzeba wierzyć. Trzeba mieć wiarę w wiarę! Wiarę w sobie trzeba pokochać".

Ustęp zwalający z nóg. Jak z tym dyskutować? Nie zamierzam. Zresztą, pragnę się skupić na reakcji samego Gombrowicza (co go z pewnością cieszy), bo wyraża on pewną określoną formę (co go - dam głowę - cieszy mniej), którą przybierają odpowiedzi i komentarze części zdeklarowanych agnostyków i niektórych wojujących a-teistów/fideistów/katolików czy scjentystów. Reakcję przytaczam w części najbardziej mnie interesującej (że narażam się na zarzut manipulowania - trudno; dla jasności - nie zamierzam):

"Jak mamy porozumieć się z kimś, kto wierzy, chce wierzyć i nie dopuszcza do siebie innej myśli jak tylko tę, której dogmat nie wsadzi na indeks? Czy istnieje jakikolwiek wspólny język pomiędzy mną, który wywodzę się z Montaigne'a i Rabelego, a tą zapamiętałą w wierze korespondentką? Cokolwiek bym powiedział, ona przymierzy to do swej doktryny. W niej wszystko jest już rozstrzygnięte, gdyż ona zna ostateczną prawdę o wszechświecie - co sprawia, iż jej człowieczeństwo ma zupełnie odmienny charakter i z mego punktu widzenia, niezmiernie dziwaczny. Aby z nią dojść do ładu musiałbym skruszyć te jej ostateczne prawdy - ale im bardziej stanę się dla niej przekonywujący, tym bardziej będę szatański i tym szczelniej ona zatka uszy. Nie wolno jej dopuszczać zwątpienia, racje moje staną się właśnie  pożywką jej credo quia absurdum. 

Tutaj zaś nasuwa się groźna analogia. Gdy rozmawiasz z komunistą  - czy nie masz wrażenia, że mówisz z "wierzącym"? Dla komunisty także wszystko jest załatwione, przynajmniej w obecnej fazie dialektycznego procesu, on jest w posiadaniu prawdy, on wie. I, co więcej, wierzy, i, co więcej jeszcze, chce wierzyć. Choćbyś go przekonał, on nie da się przekonać, gdyż oddał się Partii: Partia wie lepiej, Partia wie za niego. Czyż nie wydało ci się, gdy twe słowa odbijały się od tego hermetyzmu, jak groch o ścianę, że właściwa linia podziału biegnie między wierzącymi a niewierzącymi i że ów kontynent wiary obejumje tak skłócone kościoły jak katolicyzm, komunizm, nazizm, faszyzm... W tej chwili poczułeś się jak zagrożony kolosalną Świętą Inkwizycją".

Ten tekst też zwala z nóg. Leżąc tak po dotkliwym nokaucie obok komunisty sprzed '89 myślę sobie tylko: kto zmusił takiego Gombrowicza do rozbierania katolicyzmu rękami Tertuliana? No, oczywiście, list dostał. Żarliwy i prowokujący kawał tekstu. Jednak kto zabronił mu wyjść poza owo zelockie wyznanie, by skupić się na źródle?

Przytaczam gombrowiczowskie rozważania, ponieważ nie potrafię zrozumieć, jak ktoś, kto w innych, mniej, przecież, ważkich tematach wykazuje się przenikliwością, jednym celnym słowem potrafi zniszczyć anturaż zbudowany z tanich pozorów, w tym względzie uparcie i zawzięcie trzyma się powierzchni.

Gombrowicz to tylko przykład. Dyletanckie podejście do kwestii wiary zdaje się plagą wśród, skądinąd ważnych dla mnie, autorów, którzy mają znaczny wpływ na rzeczywistość (cokolwiek by nie mówić na temat intelektualnej degrengolady naszych czasów). Można rzec: naiwność nie jest wykroczeniem. Zgoda, jeśli tylko nie jest zawiniona.
Taki na przykład kawałek z wyznania Russella przyprawia mnie o zawrót głowy:

"Przypominacie sobie zapewne słowa Chrystusa: "Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni". Wydaje mi sę, że trudno by wam było znaleźć w chrześcijańskich krajach sądy, w których ta zasada byłaby mile widziana. Znałem bardzo wielu sędziów, którzy byli bardzo gorliwymi chrześcijanami, a jednak żaden z nich nie odczuwał sprzeczności między zasadami chrześcijańskimi a swoją działalnością". (cały tekst B. Russell, Dlaczego nie jestem chrześcijaninem? tutaj:
http://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article422  )

na oślep. "Resztki nowoczesności" Przemysława Czaplińskiego

Nadrabiając dwuletnie zaległości w lekturach po opuszczeniu mojej głuszy, musiałam natknąć się na Czaplińskiego. Szczerze mówiąc - szukałam jego najświeższych tekstów, mając nadzieję, że elegancko i klarownie wyjaśni mi to i owo z wydarzeń literackich ostatnich lat. Znajomość jego wcześniejszych publikacji wzmagała mój apetyt na przenikliwy i solidny, krytycznoliteracki komentarz. Nie nasyciłam się, krótko mówiąc. Wywód, oględnie rzecz ujmując, niezborny jakiś. W trakcie lektury towarzyszyło mi wrażenie zachwiania proporcji: dygresje zyskiwały nagle rangę tematów zasadniczych, a stawiane z początku problemy były kwitowane kilkoma ogólnymi i dość zdawkowymi uwagami. 

Mimo wszystko zdaje mi się, że książka ujawniła kwestie najbardziej palące. I, co szczególne i ważne, nie dotyczą one bezpośrednio literatury jako takiej (cokolwiek to znaczy). Czapliński odmalowuje obraz literatury mocno zaangażowanej. Niewiele mówi o stylu, literackości, artyzmie. Literatura żyje dzięki ideologiom i jest to tak oczywiste, że nawet zbyt mocno nie zwraca się na sam ten fakt uwagi. "Resztki... " to próba opisu staus quo, ideologicznego rozkładu sił na literackiej mapie polskiej ponowoczesności. Odnośnie tej mapy kilka mniej lub bardziej oderwanych od siebie spostrzeżeń:

1. Bunt mas w czasach kryzysu.
We wrześniu 2012 roku wydawnictwo Aletheia opublikowało przekład "Pogardy mas" Petera Sloterdijka. Pod koniec listopada tego samego roku został wydany "Triumf człowieka pospolitego" Ryszarda Legutki. Obie pozycje mocno wpisują się w tradycję socjologiczno-filozoficznych rozważań, dla których głównym punktem odniesienia jest proces emancypacji tak zwanego człowieka masowego. Każda z nich stawia o wiele solidniejsze i rzetelniej uargumentowane diagnozy niż "Bunt mas" Ortegi y Gasseta, tracąc tym samy charakter w miarę bezstronnego opisu (co poczytuję za zaletę), w którym oceny wystawia się  z wahaniem i wyraźną niepewnością (chociaż mimo wszystko bardziej dotyczy to Legutki niż Sloterdijka). Otóż według Legutki i Sloterdijka sytuacja wygląda następująco (co przedstawiam oczywiście w ogromnym uproszczeniu): odbiorcy kultury coraz bardziej nastawieni są na poszukiwanie rozrywki, którą pewien system (polityczny, ekonomiczny, ideologiczny) jest gotowy dostarczać w zamian za możliwość sterowania pragnieniami, pośrednio więc wolą jednostek zgodnie z własnym interesem (politycznym, ekonomicznym, ideologicznym, a najczęściej mieszanką tych trzech). Koniec końców jedyną zasadą działania pozostaje pragmatyzm, w ramach którego nie ma miejsca na wartości mające charakter imponderabiliów. Po przyjęciu powyższego, trudno nie wieszczyć końca i na dodatek katastrofalnego.
Czyja to wina? Jednostki. Co jednostka powinna zrobić? Według pomysłu Sloterdijka jednostka mniej wykształcona i niezwiązana z resztkami elit powinna wyzbyć się nieufności, jednostka wykształcona i z kręgami elitarnymi związana musi z cierpliwością i spokojem, wykorzystując nowoczesne środki medialne prowadzić pracę u podstaw.
Czapliński w końcowych partiach swojej książki stawia odmienną tezę: "W złym świecie [nota bene dla autora nie jest on chyba taki zły, śledząc tok jego rozumowania miałam wrażenie, że nie widzi on innego wyjścia jak tylko się w nim rozpłynąć - L.], który sami sobie zgotowaliśmy, mamy do wyboru: albo posłusznie wykonujemy pracę w korporacji zarządzającej społeczną komunikacją, albo wypowiadamy systemowi wojnę w imię niczego" (RN, 2011, s. 209). Słowem, albo konsumpcjonizm albo terroryzm, żadnego tam prometeizmu. I oczywiście alternatywa tylko pozorna, bo jaki terroryzm skoro nie ma, o co walczyć, a neoliberalizm jest najwspanialszą rzeczą, jaką ludzki umysł do tej pory wymyślił. "W zamian za "nic, którym jesteśmy", otrzymujemy wszystko, któremu nie możemy się oprzeć" (tamże).
A jednak bunt staje się coraz bardziej możliwy i niekoniecznie musi od razu oznaczać terroryzmu. Dlaczego? Odkąd Europa tonie w ekonomicznym kryzysie, obłuda neoliberalizmu nie tylko jest widoczna, ale fizycznie odczuwalna. Uzasadnienie, jakie formułowano usprawiedliwiając wybór "nowego, lepszego świata" w zamian za porzucenie tego, co kiedyś konstytuowało sferę sacrum, dzisiaj brzmi jak bardzo kiepski żart i stało się zwyczajną, cyniczną kpiną w ustach tych, którzy dbają o nienaruszalność status quo. (Pele proszący Brazylijczyków, żeby zajęli się raczej piłką nożną... Coś podobnego już mieliśmy w historii, tylko wtedy przemawiała kobieta, na dodatek francuska arystokratka i amatorka ciastek). Owo uzasadnienie wyglądało mniej więcej tak jak wypowiedź jednego z bohaterów Demirskiego (cyt za Czaplińskim, s. 267, przyp. 149): "Jestem podatnikiem, uczciwym obywatelem z psem, hondą civic i urlopem, i pierwszym pokoleniem, które się naprawdę dorobiło".
Zderzenie naszych wyobrażeń na temat świata, który już wkrótce miał się nam urzeczywistnić, z rzeczywistości ubogiej Europy, już nie tylko pozbawionej wartości, ale coraz częściej głodnej, chorej, nękanej depresją i beznadzieją, może być otrzeźwiające. Byleby nie za późno.

2. Współczesne my-oni.
Czapliński stawia na przeciw siebie dwa środowiska: pisowskich katolików i tvnowski establishment. (małe zastrzeżenie: nie o nazwy mi chodzi; jak zwał, tak zwał) I jest to smutne. Tertium non datur. Przy takim rozłożeniu sił jest wielu przegranych. Akurat mnie najbardziej martwi fakt, że nie ma tu miejsca na duchowość, wiarę, której istotą nie jest moralność, ale z której owa moralność wynika. Że tak jest w istocie, świadczy chociażby pytanie, które pada w pewnym momencie ze strony autora: "(...) czy postulowanie mocnej duchowości  nie prowadzi w istocie do odrodzenia mechanizmów totalitarnych?". Jezus Chrystus totalitarysta...
Jak wyjść z impasu tradycyjnej dewocji umoczonej w wiecowym patriotyzmie i pazernego neoliberalizmu tłumiącego każdy objaw duchowości? Jak zamienić pisowskich katolików na katolickich pisowców? Dobrze, gdy polityk odwołuje się do faktycznego Suwerena, gorzej, gdy po proklamacji ewangelii zamiast homilii słyszy się co drugie słowo: "ojczyzna" na zmianę z "moralnością".
3. Przyglądam się sobie zbyt długo.
"Resztki nowoczesności" czytałam na zmianę z "Krótką historią czasu" Hawkinga. Prawdziwy dysonans poznawczy. Pan profesor nauk humanistycznych przekonywał, że kryzys w nauce, że ci od nauk ścisłych pomysłu już nie mają, jak to zrobić, żeby nauka nadal miała jakikolwiek sens, i płacz, i lament. Pan profesor nauk przyrodniczych obiecywał, że jesteśmy już blisko skonstruowania ostatecznej teorii wyjaśniającej funkcjonowanie świata, i entuzjazm, i podniecenie. Wniosek nasunął mi się jeden: zbyt długie przypatrywanie się podmiotowi prowadzi do depresji. Taki koniec wieszczę wszelkim idealizmom.

A o literaturze? O literaturze kiedy indziej.

dobrowolnie i nieświadomie

Gorące popołudnie. Miejski autobus wypełniony po brzegi. Zapach spoconych ciał, na wpół przetrawionego alkoholu i tanich perfum. Stałam twarzą do szyby, plecami do tłumu, chcąc w jak najmniejszym stopniu doświadczać "dobrodziejstw" związanych z powrotem z Huty. Koszulka kleiła mi się do pleców. Przez lekko uchylone okno wpadało gorące powietrze o ciężkim zapachu spalin. Myślałam o tym, że tym razem nie będzie wierszy wieczorem, ewentualnie jakaś słaba powieść lub gazety. Na ulicach było dużo ludzi zmęczonych upałem. Wypełzali z bram lub klatek socrealistycznych pudełek, które wraz z pomnikiem przyjaźni polsko-radzieckiej zafundował mojemu miastu jakiś czerwony dygnitarz (najpewniej cała rada czerwonych dygnitarzy). Patrzyłam na te okazy urbanistycznego postępu i nie mogłam uwierzyć, że ludzie tak całkowicie dobrowolnie dali się pozamykać w tych ciasnych więzieniach. Cztery cienkie ściany, kilka okien, sąsiad z prawej,  z lewej, z góry z boku, monitoring, woda, elektryczność, kilka śmietników na podwórku. Szczęście. Raj prawdziwy, na który pracuje się cały dzień, by potem wrócić do niego zatłoczonym autobusem i móc się w nim zamknąć na kilka nocnych godzin. Zjeść coś. Położyć się spać. Rano wyruszyć, by znów zarobić na cały ten luksus. Jak to się stało....

Bunt. Nie taki był zamysł Stwórcy.

http://www.youtube.com/watch?v=SdToaJtVNJg&feature=player_embedded

Orbitowski - inicjacja

Po rozbuchanym literacko liceum, studiach polonistycznych, wertowaniu masy literackich czasopism dopiero teraz przeczytałam Orbitowskiego. I mam za złe, że nikt o nim mi nie opowiedział. Szkoda. Można było wcześniej. Zamiast Gretkowskiej, Goerke czy innego Vargi lepiej byłoby podsunąć chociażby "Tracę ciepło". Biedny ten Orbitowski, bo zagajeniem dorównuje Stasiukowi, a przy tym ma o wiele głębszy oddech. A mainstream jak to mainstream: dużo ścieków.

rozpoznanie (1)

Historia kultury jest jak wielowarstwowy tort. Usunięcie jednego z poziomów skutkowałoby zniszczeniem całości. Owszem, uzyskany w danym momencie smak ciasta może zostać zmodyfikowany, ale tylko poprzez nałożenie kolejnej warstwy. Nie ma powrotu do status quo ante bellum, tym bardziej że często coś, co pozornie zdawało się efektem krwawej, ideologicznej wojny, która wybuchła niespodziewanie, jakimś nienaturalnym dodatkiem niewspółgrającym z pozostałymi elementami, faktycznie stanowiło rezultat długiego dojrzewania i powolnego tworzenia się nowego paradygmatu – dojrzewania, co należy wyraźnie podkreślić, w ramach dotychczasowych struktur. Nie znaczy to z konieczności, że jesteśmy skazani na z góry wyznaczoną ścieżkę kulturalnego czy też kulturowego rozwoju. Taka hipoteza najpewniej spotkałaby się z gwałtownym protestem, chociażby dlatego że ważną rolę odgrywa w niej tak zdyskredytowane pojęcie jak „rozwój”. Ale mniejsza o to. Myśl, że procesy związane z kulturą są zdeterminowane, poddane pod władzę przyczyny i skutku, jest odstręczająca, ponieważ niszczy fundamentalną przestrzeń wolności. W wielu umysłach głęboko wyryte jest przekonanie, że twórczość otwiera drogę do wolności, i faktycznie funkcjonuje ono w życiu publicznym w postaci społecznej tolerancji (większej lub mniejszej, ale istniejącej) artystowskich „wybryków”. Niemniej, nie wszystko jest dozwolone, a nawet możliwe – nigdy nie uda się wykonać zwinnego obrotu i zwyczajnie zawrócić, nigdy nie spotkamy się twarzą w twarz z powieściopisarzem pozytywistą czystej krwi albo średniowiecznym bardem. Pisał o tym swego czasu Adam Zagajewski. Broniąc stylu wysokiego jednocześnie podkreślał, że zajęciem pozbawionym sensu byłoby dążenie do wymazania z historii tych wydarzeń i idei, które doprowadziły do zepchnięcia stylu wysokiego na literackie pobocze, i zajmowanie się literaturą tak, jakby nigdy nie zaistniały. Przywołanie z powrotem do światła składowych kulturalnej tradycji, które z różnych powodów znalazły się w cieniu, nigdy nie oznacza przecież cofnięcia się w czasie, ale raczej powołanie do istnienia nowych jakości. Jeśli jest inaczej, wówczas mamy do czynienia ze zwykłym pastiszem, mechanicznym i pozbawionym wartości naśladowaniem.

Czy rzeczywiście? Zaledwie kilka lat temu Milan Kundera twierdził, że gdyby współcześnie pojawił się człowiek, który komponowałby sonaty łudząco podobne do sonat Beethovena, zostałby uznany za kogoś śmiesznego, a jego dzieło za fałszywe. Nie jest to jednak tak pewne. Zdaje się, że podobne zarzuty wspomniany kompozytor odparłby skutecznie i z gracją twierdząc, iż są one jedynie czczą gadaniną. Gdyby bowiem próbował dyskusji, dostarczyłby adwersarzom argumentów, bo jeśli zaczynamy o czymś rozmawiać, to znaczy, że dopiero wynik debaty rozstrzygnie, kto ma rację. A skoro dana kwestia wymaga rozstrzygnięcia, nie jest oczywista.  Największym błędem, jaki może popełnić ten, kto szuka dzisiaj uznania dla własnej osoby i własnej twórczości, jest więc pokazanie światu braku pewności siebie i wiary we własną wartość poprzez podejmowanie prób uzasadnienia swoich poczynań. Twórcy kultury popularnej świetnie zdają sobie z tego sprawę i w myśl bardzo starego przekonania, że dobro nie wymaga obrony, nie bronią swoich dzieł (gdy sytuacja staje się bardzo napięta, robią to za nich niektórzy teoretycy i krytycy, kochający popkulturę przede wszystkim za mający funkcjonować w jej obrębie pluralizm), koncentrując się wyłącznie na ich tworzeniu. Ktokolwiek wchodzi na scenę, nie może się wahać. Przekonanie o własnej wyjątkowości i trochę talentu marketingowego w wielu wypadkach wystarcza, by na niej pozostać przynajmniej przez kilka znaczących, upojnych chwil.

ani Naphta ani Settembrini

Wybierać pomiędzy Naphtą a Settembrinim to jak podejmować decyzję czy wsadzić rękę do ogniska z wcześniejszym znieczuleniem czy "na żywca" - krótko mówiąc: idiotyczna alternatywa. Trudno się też dziwić, że społeczeństwa postnowoczesne - czy jak im tam - w sposób całkowicie niewymuszony i naturalny stronią od obu panów. Królem jest Peeperkorn, niewiele rozumiejący, niezbyt elokwentny, ale jednak człowiek wielkiego formatu, z ogromnym majątkiem i słabością do prostych przyjemności: wybornych alkoholi i wykwintnych dań. Nawet Naphta i Settembrini poddają się jego urokowi, przerywają bezsensowne spieranie się i próżne deliberowanie i we względnym spokoju spacerują obok Holendra. Oto postać! Bożyszcze współczesności uwodzące każdego: od dziewietnastolatka pracującego po dwanaście godzin na umowę-zlecenie do poważnej pani profesor roztaczającej przed sennymi studentami wizję świetlanej, europejskiej przyszłości (dobrobyt i kontrola, tfu! znaczy się: bezpieczeństwo). Oto osobowość! Oto charakter! Tylko czy dla wszystkich starczy egzotycznej trucizny?

wysypisko

Wysypisko, a jakże? Jak inaczej nazwać "miejsce", które przeznacza się na składowanie wszelkiego rodzaju odpadów? Wrzucać, spychać, przetwarzać, bałaganić, uprawiać dyletanctwo, grzebać pośród tego, co zazwyczaj zostaje odsunięte na boczny tor przez zimny pragmatyzm dnia powszedniego, wyciągać na wierzch kwestie łączone najczęściej ze sferą tzw. życia wewnętrznego, którego coraz częściej nie da się połączyć już z niczym innym.... Byleby tylko nie pozostać przy zwyczajnym biegu rzeczy. Jeść, spać, chodzić do pracy, by zjeść i spać, by chodzić do pracy - byleby tylko nie dać sobie wmówić, że to jest rzeczywistość. Rzeczywistość jest gdzie indziej.