Posty
Historia
kultury jest jak wielowarstwowy tort. Usunięcie jednego z poziomów skutkowałoby
zniszczeniem całości. Owszem, uzyskany w danym momencie smak ciasta może zostać
zmodyfikowany, ale tylko poprzez nałożenie kolejnej warstwy. Nie ma powrotu do status quo ante bellum, tym bardziej że często
coś, co pozornie zdawało się efektem krwawej, ideologicznej wojny, która
wybuchła niespodziewanie, jakimś nienaturalnym dodatkiem niewspółgrającym z
pozostałymi elementami, faktycznie stanowiło rezultat długiego dojrzewania i
powolnego tworzenia się nowego paradygmatu – dojrzewania, co należy wyraźnie
podkreślić, w ramach dotychczasowych struktur. Nie znaczy to z konieczności, że
jesteśmy skazani na z góry wyznaczoną ścieżkę kulturalnego czy też kulturowego
rozwoju. Taka hipoteza najpewniej spotkałaby się z gwałtownym protestem,
chociażby dlatego że ważną rolę odgrywa w niej tak zdyskredytowane pojęcie jak
„rozwój”. Ale mniejsza o to. Myśl, że procesy związane z kulturą są
zdeterminowane, poddane pod władzę przyczyny i skutku, jest odstręczająca,
ponieważ niszczy fundamentalną przestrzeń wolności. W wielu umysłach głęboko
wyryte jest przekonanie, że twórczość otwiera drogę do wolności, i faktycznie
funkcjonuje ono w życiu publicznym w postaci społecznej tolerancji (większej
lub mniejszej, ale istniejącej) artystowskich „wybryków”. Niemniej, nie
wszystko jest dozwolone, a nawet możliwe – nigdy nie uda się wykonać zwinnego
obrotu i zwyczajnie zawrócić, nigdy nie spotkamy się twarzą w twarz z powieściopisarzem
pozytywistą czystej krwi albo średniowiecznym bardem. Pisał o tym swego czasu
Adam Zagajewski. Broniąc stylu wysokiego jednocześnie podkreślał, że zajęciem
pozbawionym sensu byłoby dążenie do wymazania z historii tych wydarzeń i idei,
które doprowadziły do zepchnięcia stylu wysokiego na literackie pobocze, i
zajmowanie się literaturą tak, jakby nigdy nie zaistniały. Przywołanie z
powrotem do światła składowych kulturalnej tradycji, które z różnych powodów
znalazły się w cieniu, nigdy nie oznacza przecież cofnięcia się w czasie, ale
raczej powołanie do istnienia nowych jakości. Jeśli jest inaczej, wówczas mamy
do czynienia ze zwykłym pastiszem, mechanicznym i pozbawionym wartości
naśladowaniem.
Czy
rzeczywiście? Zaledwie kilka lat temu Milan Kundera twierdził, że gdyby
współcześnie pojawił się człowiek, który komponowałby sonaty łudząco podobne do
sonat Beethovena, zostałby uznany za kogoś śmiesznego, a jego dzieło za
fałszywe. Nie jest to jednak tak pewne. Zdaje się, że podobne zarzuty wspomniany
kompozytor odparłby skutecznie i z gracją twierdząc, iż są one jedynie czczą
gadaniną. Gdyby bowiem próbował dyskusji, dostarczyłby adwersarzom argumentów,
bo jeśli zaczynamy o czymś rozmawiać, to znaczy, że dopiero wynik debaty
rozstrzygnie, kto ma rację. A skoro dana kwestia wymaga rozstrzygnięcia, nie
jest oczywista. Największym błędem, jaki
może popełnić ten, kto szuka dzisiaj uznania dla własnej osoby i własnej
twórczości, jest więc pokazanie światu braku pewności siebie i wiary we własną
wartość poprzez podejmowanie prób uzasadnienia swoich poczynań. Twórcy kultury popularnej
świetnie zdają sobie z tego sprawę i w myśl bardzo starego przekonania, że
dobro nie wymaga obrony, nie bronią swoich dzieł (gdy sytuacja staje się bardzo
napięta, robią to za nich niektórzy teoretycy i krytycy, kochający popkulturę
przede wszystkim za mający funkcjonować w jej obrębie pluralizm), koncentrując
się wyłącznie na ich tworzeniu. Ktokolwiek wchodzi na scenę, nie może się
wahać. Przekonanie o własnej wyjątkowości i trochę talentu marketingowego w
wielu wypadkach wystarcza, by na niej pozostać przynajmniej przez kilka
znaczących, upojnych chwil.
