rozpoznanie (1)

Historia kultury jest jak wielowarstwowy tort. Usunięcie jednego z poziomów skutkowałoby zniszczeniem całości. Owszem, uzyskany w danym momencie smak ciasta może zostać zmodyfikowany, ale tylko poprzez nałożenie kolejnej warstwy. Nie ma powrotu do status quo ante bellum, tym bardziej że często coś, co pozornie zdawało się efektem krwawej, ideologicznej wojny, która wybuchła niespodziewanie, jakimś nienaturalnym dodatkiem niewspółgrającym z pozostałymi elementami, faktycznie stanowiło rezultat długiego dojrzewania i powolnego tworzenia się nowego paradygmatu – dojrzewania, co należy wyraźnie podkreślić, w ramach dotychczasowych struktur. Nie znaczy to z konieczności, że jesteśmy skazani na z góry wyznaczoną ścieżkę kulturalnego czy też kulturowego rozwoju. Taka hipoteza najpewniej spotkałaby się z gwałtownym protestem, chociażby dlatego że ważną rolę odgrywa w niej tak zdyskredytowane pojęcie jak „rozwój”. Ale mniejsza o to. Myśl, że procesy związane z kulturą są zdeterminowane, poddane pod władzę przyczyny i skutku, jest odstręczająca, ponieważ niszczy fundamentalną przestrzeń wolności. W wielu umysłach głęboko wyryte jest przekonanie, że twórczość otwiera drogę do wolności, i faktycznie funkcjonuje ono w życiu publicznym w postaci społecznej tolerancji (większej lub mniejszej, ale istniejącej) artystowskich „wybryków”. Niemniej, nie wszystko jest dozwolone, a nawet możliwe – nigdy nie uda się wykonać zwinnego obrotu i zwyczajnie zawrócić, nigdy nie spotkamy się twarzą w twarz z powieściopisarzem pozytywistą czystej krwi albo średniowiecznym bardem. Pisał o tym swego czasu Adam Zagajewski. Broniąc stylu wysokiego jednocześnie podkreślał, że zajęciem pozbawionym sensu byłoby dążenie do wymazania z historii tych wydarzeń i idei, które doprowadziły do zepchnięcia stylu wysokiego na literackie pobocze, i zajmowanie się literaturą tak, jakby nigdy nie zaistniały. Przywołanie z powrotem do światła składowych kulturalnej tradycji, które z różnych powodów znalazły się w cieniu, nigdy nie oznacza przecież cofnięcia się w czasie, ale raczej powołanie do istnienia nowych jakości. Jeśli jest inaczej, wówczas mamy do czynienia ze zwykłym pastiszem, mechanicznym i pozbawionym wartości naśladowaniem.

Czy rzeczywiście? Zaledwie kilka lat temu Milan Kundera twierdził, że gdyby współcześnie pojawił się człowiek, który komponowałby sonaty łudząco podobne do sonat Beethovena, zostałby uznany za kogoś śmiesznego, a jego dzieło za fałszywe. Nie jest to jednak tak pewne. Zdaje się, że podobne zarzuty wspomniany kompozytor odparłby skutecznie i z gracją twierdząc, iż są one jedynie czczą gadaniną. Gdyby bowiem próbował dyskusji, dostarczyłby adwersarzom argumentów, bo jeśli zaczynamy o czymś rozmawiać, to znaczy, że dopiero wynik debaty rozstrzygnie, kto ma rację. A skoro dana kwestia wymaga rozstrzygnięcia, nie jest oczywista.  Największym błędem, jaki może popełnić ten, kto szuka dzisiaj uznania dla własnej osoby i własnej twórczości, jest więc pokazanie światu braku pewności siebie i wiary we własną wartość poprzez podejmowanie prób uzasadnienia swoich poczynań. Twórcy kultury popularnej świetnie zdają sobie z tego sprawę i w myśl bardzo starego przekonania, że dobro nie wymaga obrony, nie bronią swoich dzieł (gdy sytuacja staje się bardzo napięta, robią to za nich niektórzy teoretycy i krytycy, kochający popkulturę przede wszystkim za mający funkcjonować w jej obrębie pluralizm), koncentrując się wyłącznie na ich tworzeniu. Ktokolwiek wchodzi na scenę, nie może się wahać. Przekonanie o własnej wyjątkowości i trochę talentu marketingowego w wielu wypadkach wystarcza, by na niej pozostać przynajmniej przez kilka znaczących, upojnych chwil.