jak pewna pani pouczyła Gombrowicza o istocie katolicyzmu

1953. Sobota. Gombro wybrał sobie weekend na poważne wpisy. Nie kpię. Wpis prawdziwie rozpalony i dobrze, bo o ważne rzeczy się rozchodzi. Najpierw cytat z listu pewnej Polki, którym Gombrowicz jest szczerze poruszony (podaję cytat z cytatu):

"Wierzyć można tylko, jeśli się chce wierzyć i jeśli się w sobie pielęgnuje wiarę, a kto wystawia umyślnie wiarę swoją na próbę, żeby sprawdzić, czy on aby tę próbę wytrzyma, ten już nie wierzy w wiarę. Tak jest, że nie tylko trzeba wierzyć. Trzeba wierzyć, że trzeba wierzyć. Trzeba mieć wiarę w wiarę! Wiarę w sobie trzeba pokochać".

Ustęp zwalający z nóg. Jak z tym dyskutować? Nie zamierzam. Zresztą, pragnę się skupić na reakcji samego Gombrowicza (co go z pewnością cieszy), bo wyraża on pewną określoną formę (co go - dam głowę - cieszy mniej), którą przybierają odpowiedzi i komentarze części zdeklarowanych agnostyków i niektórych wojujących a-teistów/fideistów/katolików czy scjentystów. Reakcję przytaczam w części najbardziej mnie interesującej (że narażam się na zarzut manipulowania - trudno; dla jasności - nie zamierzam):

"Jak mamy porozumieć się z kimś, kto wierzy, chce wierzyć i nie dopuszcza do siebie innej myśli jak tylko tę, której dogmat nie wsadzi na indeks? Czy istnieje jakikolwiek wspólny język pomiędzy mną, który wywodzę się z Montaigne'a i Rabelego, a tą zapamiętałą w wierze korespondentką? Cokolwiek bym powiedział, ona przymierzy to do swej doktryny. W niej wszystko jest już rozstrzygnięte, gdyż ona zna ostateczną prawdę o wszechświecie - co sprawia, iż jej człowieczeństwo ma zupełnie odmienny charakter i z mego punktu widzenia, niezmiernie dziwaczny. Aby z nią dojść do ładu musiałbym skruszyć te jej ostateczne prawdy - ale im bardziej stanę się dla niej przekonywujący, tym bardziej będę szatański i tym szczelniej ona zatka uszy. Nie wolno jej dopuszczać zwątpienia, racje moje staną się właśnie  pożywką jej credo quia absurdum. 

Tutaj zaś nasuwa się groźna analogia. Gdy rozmawiasz z komunistą  - czy nie masz wrażenia, że mówisz z "wierzącym"? Dla komunisty także wszystko jest załatwione, przynajmniej w obecnej fazie dialektycznego procesu, on jest w posiadaniu prawdy, on wie. I, co więcej, wierzy, i, co więcej jeszcze, chce wierzyć. Choćbyś go przekonał, on nie da się przekonać, gdyż oddał się Partii: Partia wie lepiej, Partia wie za niego. Czyż nie wydało ci się, gdy twe słowa odbijały się od tego hermetyzmu, jak groch o ścianę, że właściwa linia podziału biegnie między wierzącymi a niewierzącymi i że ów kontynent wiary obejumje tak skłócone kościoły jak katolicyzm, komunizm, nazizm, faszyzm... W tej chwili poczułeś się jak zagrożony kolosalną Świętą Inkwizycją".

Ten tekst też zwala z nóg. Leżąc tak po dotkliwym nokaucie obok komunisty sprzed '89 myślę sobie tylko: kto zmusił takiego Gombrowicza do rozbierania katolicyzmu rękami Tertuliana? No, oczywiście, list dostał. Żarliwy i prowokujący kawał tekstu. Jednak kto zabronił mu wyjść poza owo zelockie wyznanie, by skupić się na źródle?

Przytaczam gombrowiczowskie rozważania, ponieważ nie potrafię zrozumieć, jak ktoś, kto w innych, mniej, przecież, ważkich tematach wykazuje się przenikliwością, jednym celnym słowem potrafi zniszczyć anturaż zbudowany z tanich pozorów, w tym względzie uparcie i zawzięcie trzyma się powierzchni.

Gombrowicz to tylko przykład. Dyletanckie podejście do kwestii wiary zdaje się plagą wśród, skądinąd ważnych dla mnie, autorów, którzy mają znaczny wpływ na rzeczywistość (cokolwiek by nie mówić na temat intelektualnej degrengolady naszych czasów). Można rzec: naiwność nie jest wykroczeniem. Zgoda, jeśli tylko nie jest zawiniona.
Taki na przykład kawałek z wyznania Russella przyprawia mnie o zawrót głowy:

"Przypominacie sobie zapewne słowa Chrystusa: "Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni". Wydaje mi sę, że trudno by wam było znaleźć w chrześcijańskich krajach sądy, w których ta zasada byłaby mile widziana. Znałem bardzo wielu sędziów, którzy byli bardzo gorliwymi chrześcijanami, a jednak żaden z nich nie odczuwał sprzeczności między zasadami chrześcijańskimi a swoją działalnością". (cały tekst B. Russell, Dlaczego nie jestem chrześcijaninem? tutaj:
http://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article422  )

na oślep. "Resztki nowoczesności" Przemysława Czaplińskiego

Nadrabiając dwuletnie zaległości w lekturach po opuszczeniu mojej głuszy, musiałam natknąć się na Czaplińskiego. Szczerze mówiąc - szukałam jego najświeższych tekstów, mając nadzieję, że elegancko i klarownie wyjaśni mi to i owo z wydarzeń literackich ostatnich lat. Znajomość jego wcześniejszych publikacji wzmagała mój apetyt na przenikliwy i solidny, krytycznoliteracki komentarz. Nie nasyciłam się, krótko mówiąc. Wywód, oględnie rzecz ujmując, niezborny jakiś. W trakcie lektury towarzyszyło mi wrażenie zachwiania proporcji: dygresje zyskiwały nagle rangę tematów zasadniczych, a stawiane z początku problemy były kwitowane kilkoma ogólnymi i dość zdawkowymi uwagami. 

Mimo wszystko zdaje mi się, że książka ujawniła kwestie najbardziej palące. I, co szczególne i ważne, nie dotyczą one bezpośrednio literatury jako takiej (cokolwiek to znaczy). Czapliński odmalowuje obraz literatury mocno zaangażowanej. Niewiele mówi o stylu, literackości, artyzmie. Literatura żyje dzięki ideologiom i jest to tak oczywiste, że nawet zbyt mocno nie zwraca się na sam ten fakt uwagi. "Resztki... " to próba opisu staus quo, ideologicznego rozkładu sił na literackiej mapie polskiej ponowoczesności. Odnośnie tej mapy kilka mniej lub bardziej oderwanych od siebie spostrzeżeń:

1. Bunt mas w czasach kryzysu.
We wrześniu 2012 roku wydawnictwo Aletheia opublikowało przekład "Pogardy mas" Petera Sloterdijka. Pod koniec listopada tego samego roku został wydany "Triumf człowieka pospolitego" Ryszarda Legutki. Obie pozycje mocno wpisują się w tradycję socjologiczno-filozoficznych rozważań, dla których głównym punktem odniesienia jest proces emancypacji tak zwanego człowieka masowego. Każda z nich stawia o wiele solidniejsze i rzetelniej uargumentowane diagnozy niż "Bunt mas" Ortegi y Gasseta, tracąc tym samy charakter w miarę bezstronnego opisu (co poczytuję za zaletę), w którym oceny wystawia się  z wahaniem i wyraźną niepewnością (chociaż mimo wszystko bardziej dotyczy to Legutki niż Sloterdijka). Otóż według Legutki i Sloterdijka sytuacja wygląda następująco (co przedstawiam oczywiście w ogromnym uproszczeniu): odbiorcy kultury coraz bardziej nastawieni są na poszukiwanie rozrywki, którą pewien system (polityczny, ekonomiczny, ideologiczny) jest gotowy dostarczać w zamian za możliwość sterowania pragnieniami, pośrednio więc wolą jednostek zgodnie z własnym interesem (politycznym, ekonomicznym, ideologicznym, a najczęściej mieszanką tych trzech). Koniec końców jedyną zasadą działania pozostaje pragmatyzm, w ramach którego nie ma miejsca na wartości mające charakter imponderabiliów. Po przyjęciu powyższego, trudno nie wieszczyć końca i na dodatek katastrofalnego.
Czyja to wina? Jednostki. Co jednostka powinna zrobić? Według pomysłu Sloterdijka jednostka mniej wykształcona i niezwiązana z resztkami elit powinna wyzbyć się nieufności, jednostka wykształcona i z kręgami elitarnymi związana musi z cierpliwością i spokojem, wykorzystując nowoczesne środki medialne prowadzić pracę u podstaw.
Czapliński w końcowych partiach swojej książki stawia odmienną tezę: "W złym świecie [nota bene dla autora nie jest on chyba taki zły, śledząc tok jego rozumowania miałam wrażenie, że nie widzi on innego wyjścia jak tylko się w nim rozpłynąć - L.], który sami sobie zgotowaliśmy, mamy do wyboru: albo posłusznie wykonujemy pracę w korporacji zarządzającej społeczną komunikacją, albo wypowiadamy systemowi wojnę w imię niczego" (RN, 2011, s. 209). Słowem, albo konsumpcjonizm albo terroryzm, żadnego tam prometeizmu. I oczywiście alternatywa tylko pozorna, bo jaki terroryzm skoro nie ma, o co walczyć, a neoliberalizm jest najwspanialszą rzeczą, jaką ludzki umysł do tej pory wymyślił. "W zamian za "nic, którym jesteśmy", otrzymujemy wszystko, któremu nie możemy się oprzeć" (tamże).
A jednak bunt staje się coraz bardziej możliwy i niekoniecznie musi od razu oznaczać terroryzmu. Dlaczego? Odkąd Europa tonie w ekonomicznym kryzysie, obłuda neoliberalizmu nie tylko jest widoczna, ale fizycznie odczuwalna. Uzasadnienie, jakie formułowano usprawiedliwiając wybór "nowego, lepszego świata" w zamian za porzucenie tego, co kiedyś konstytuowało sferę sacrum, dzisiaj brzmi jak bardzo kiepski żart i stało się zwyczajną, cyniczną kpiną w ustach tych, którzy dbają o nienaruszalność status quo. (Pele proszący Brazylijczyków, żeby zajęli się raczej piłką nożną... Coś podobnego już mieliśmy w historii, tylko wtedy przemawiała kobieta, na dodatek francuska arystokratka i amatorka ciastek). Owo uzasadnienie wyglądało mniej więcej tak jak wypowiedź jednego z bohaterów Demirskiego (cyt za Czaplińskim, s. 267, przyp. 149): "Jestem podatnikiem, uczciwym obywatelem z psem, hondą civic i urlopem, i pierwszym pokoleniem, które się naprawdę dorobiło".
Zderzenie naszych wyobrażeń na temat świata, który już wkrótce miał się nam urzeczywistnić, z rzeczywistości ubogiej Europy, już nie tylko pozbawionej wartości, ale coraz częściej głodnej, chorej, nękanej depresją i beznadzieją, może być otrzeźwiające. Byleby nie za późno.

2. Współczesne my-oni.
Czapliński stawia na przeciw siebie dwa środowiska: pisowskich katolików i tvnowski establishment. (małe zastrzeżenie: nie o nazwy mi chodzi; jak zwał, tak zwał) I jest to smutne. Tertium non datur. Przy takim rozłożeniu sił jest wielu przegranych. Akurat mnie najbardziej martwi fakt, że nie ma tu miejsca na duchowość, wiarę, której istotą nie jest moralność, ale z której owa moralność wynika. Że tak jest w istocie, świadczy chociażby pytanie, które pada w pewnym momencie ze strony autora: "(...) czy postulowanie mocnej duchowości  nie prowadzi w istocie do odrodzenia mechanizmów totalitarnych?". Jezus Chrystus totalitarysta...
Jak wyjść z impasu tradycyjnej dewocji umoczonej w wiecowym patriotyzmie i pazernego neoliberalizmu tłumiącego każdy objaw duchowości? Jak zamienić pisowskich katolików na katolickich pisowców? Dobrze, gdy polityk odwołuje się do faktycznego Suwerena, gorzej, gdy po proklamacji ewangelii zamiast homilii słyszy się co drugie słowo: "ojczyzna" na zmianę z "moralnością".
3. Przyglądam się sobie zbyt długo.
"Resztki nowoczesności" czytałam na zmianę z "Krótką historią czasu" Hawkinga. Prawdziwy dysonans poznawczy. Pan profesor nauk humanistycznych przekonywał, że kryzys w nauce, że ci od nauk ścisłych pomysłu już nie mają, jak to zrobić, żeby nauka nadal miała jakikolwiek sens, i płacz, i lament. Pan profesor nauk przyrodniczych obiecywał, że jesteśmy już blisko skonstruowania ostatecznej teorii wyjaśniającej funkcjonowanie świata, i entuzjazm, i podniecenie. Wniosek nasunął mi się jeden: zbyt długie przypatrywanie się podmiotowi prowadzi do depresji. Taki koniec wieszczę wszelkim idealizmom.

A o literaturze? O literaturze kiedy indziej.

dobrowolnie i nieświadomie

Gorące popołudnie. Miejski autobus wypełniony po brzegi. Zapach spoconych ciał, na wpół przetrawionego alkoholu i tanich perfum. Stałam twarzą do szyby, plecami do tłumu, chcąc w jak najmniejszym stopniu doświadczać "dobrodziejstw" związanych z powrotem z Huty. Koszulka kleiła mi się do pleców. Przez lekko uchylone okno wpadało gorące powietrze o ciężkim zapachu spalin. Myślałam o tym, że tym razem nie będzie wierszy wieczorem, ewentualnie jakaś słaba powieść lub gazety. Na ulicach było dużo ludzi zmęczonych upałem. Wypełzali z bram lub klatek socrealistycznych pudełek, które wraz z pomnikiem przyjaźni polsko-radzieckiej zafundował mojemu miastu jakiś czerwony dygnitarz (najpewniej cała rada czerwonych dygnitarzy). Patrzyłam na te okazy urbanistycznego postępu i nie mogłam uwierzyć, że ludzie tak całkowicie dobrowolnie dali się pozamykać w tych ciasnych więzieniach. Cztery cienkie ściany, kilka okien, sąsiad z prawej,  z lewej, z góry z boku, monitoring, woda, elektryczność, kilka śmietników na podwórku. Szczęście. Raj prawdziwy, na który pracuje się cały dzień, by potem wrócić do niego zatłoczonym autobusem i móc się w nim zamknąć na kilka nocnych godzin. Zjeść coś. Położyć się spać. Rano wyruszyć, by znów zarobić na cały ten luksus. Jak to się stało....

Bunt. Nie taki był zamysł Stwórcy.

http://www.youtube.com/watch?v=SdToaJtVNJg&feature=player_embedded